WYPALENIE ZAWODOWE

Aleksandra Stanek¹

Do niedawna o przypadkach wypalenia zawodowego mówiło się w sytuacji, gdy rola zawodowa polegała na nieustającej interakcji z drugim człowiekiem. Pojęcie to dotyczyło zawodów społecznych i usługowych zarazem (mowa tu o takich zawodach, jak lekarze, pielęgniarki, terapeuci, doradcy, sprzedawcy itp.).
I rzeczywiście, ludzie na co dzień zajmujący się pomaganiem innym narażeni są na duży dyskomfort psychiczny. Tworzy go ciągłe napięcie emocjonalne wywołane kontaktem z drugim człowiekiem.

Problem wypalenia może dotyczyć również pracy na innych stanowiskach, jeżeli praca wymaga, np. współpracy w zespole, częstych kontaktów z klientami albo, np. zarządzania projektem. W każdym z tych przypadków na co dzień, potrzebny jest kontakt interpersonalny, który angażuje emocjonalnie.

Wypalenie może przejawiać się na wiele sposobów, natomiast kluczowym jego objawem jest dystansowanie się od osób z którymi lub dla których osoba pracuje. Dystansując się próbujemy, często nieświadomie, poradzić sobie ze stresem emocjonalnym, czyli tym rodzajem stresu, podczas którego zużywa się energię na strach, gniew, rozgoryczenie i inne negatywne emocje.

Dystans to kluczowy i jeden z pierwszych objawów, ale nie jedyny.
Christina Maslach, autorka kwestionariusza do badania zespołu wypalenia zawodowego wyróżniła trzy kategorie objawów:

• wyczerpanie emocjonalne i psychofizyczne,
• depersonalizowanie podmiotów zawodowej interakcji,
• obniżenie lub utrata satysfakcji i zawodowego zaangażowania.

Przejawiają się one takimi wskaźnikami, jak: zaburzenia psychosomatyczne, np.: bóle głowy, żołądka, trudności z zasypianiem, uczucie zmęczenia i wyczerpania, opór przed pójściem do pracy, uczucie zawodu wobec samego siebie, mimo, obiektywnych osiągnięć, złość i niechęć, poczucie winy, negatywizm, obojętność, izolacja i wycofanie się, awersja do kontaktów, cynizm i postawa strofująca wobec innych i to jeszcze nie koniec tej listy.

• Niepokojące jest to, że objawy te i postawa zaczynają przenikać pozazawodowe sfery życia.

Dlaczego się wypalamy?
Do dnia dzisiejszego powstało wiele definicji wypalenia zawodowego. W zależności od podejścia do problemu, wypalenie zawodowe definiowane jest naprzemiennie, jako zespół pewnych objawów lub jako proces składający się z określonych etapów.

Często o wypaleniu mówi się, że zaczyna się wraz z utratą złudzeń, co do własnej roli zawodowej, że to nic innego, jak doświadczanie stresu, tyle, że stresu osadzonego w kontekście relacji społecznych. Wypalenie może być wynikiem rozczarowania swoją rolą, utraty złudzeń i idealistycznych przekonań, które zwykle dotyczą ludzi o wysokim poziomie motywacji i potrzebie kontroli. Tymczasem na warunki pracy, np. zbyt dużo wymagań czy reguły funkcjonowania firmy często nie mamy wpływu.

Wspomniana już wcześniej Maslach wyróżnia sześć obszarów, w których może pojawić się rozdźwięki między naszymi założeniami, a tym co oferuje nam rzeczywiste środowisko pracy:

• przeciążenie pracą (zbyt dużo terminów, zbyt dużo wymagań),
• brak poczucia kontroli (czyli, jak duży mamy wpływ, na to, co robimy, badania pokazują, że brak kontroli powoduje poważny stres),
• brak uznania i nagrody,
• kiepskie relacje między pracownikami, konflikty, brak społecznego wsparcia,
• poczucie krzywdy (kiedy, np. jesteś pomijany przy awansach czy premiach),
• niezrealizowanie własnych wartości.

Wypalenie jest często ceną ambicji, dotyka zwłaszcza osób z grupy, którą w literaturze przedmiotu nazywa się grupą ludzi o Wzorcu Zachowania A. Osoby takie są bardzo ambitne, dużo wymagają od siebie, a w to co robią, angażują się maksymalnie. Pozornie taka postawa jest bardzo chwalebna i często pożądana przez pracodawców, niestety, zrozumiałe jest, że takiemu nastawieniu towarzyszy ciągłe napięcie i wzmożona gotowość emocjonalna.
Wypalenie jest więc kosztem potrzeby wysokich osiągnięć, a zaangażowanie w pracę jest warunkiem wstępnym tego procesu.
Mówi się, że wypalenie jest nie tyle skutkiem samego stresu, ile stresu, z którym nie umieliśmy sobie poradzić.
(Ekstremalnym przykładem wyczerpania rolą zawodową jest zjawisko występujące często w Japonii, tzw. "karoshi", czyli nagła śmierć z przepracowania. U nas można mówić o różnego rodzaju chorobach, które nie mają potwierdzenia w pozytywnych wynikach badań oraz o wzrastającej agresji i różnego rodzaju patologiach społecznych, będących nieświadomym wołaniem organizmu o pomoc).

Jak sobie radzić?
Przede wszystkim należy pamiętać, że sama świadomość istnienia wypalenia nie działa zapobiegawczo. Ponieważ syndrom wypalenia jest wynikiem długotrwałego przeciążenia oraz nadmiernych oczekiwań i pojawia się wtedy, gdy to przeciążenie przerasta zasoby odpornościowe jednostki (osoba nie umie już sobie radzić z permanentnym stresem). Ważne jest, w procesie radzenia sobie, przywrócenie równowagi i to we wszystkich sferach życia, nie tylko zawodowej. (Osoby podatne na wypalenie, często definiują siebie poprzez pracę, a firmę traktują jako środek zastępczy do zaspokojenia innych własnych potrzeb).
Istnieje wiele technik zmiany zachowań i całościowych koncepcji przywracania równowagi i integracji, za pomocą których można zmienić praktycznie życie każdej osoby, tak by było bardziej satysfakcjonujące i pozwalało na realizację pełnego potencjału jednostki bez udziału destrukcyjnych przekonań i zachowań.
Można skorzystać, np. z modelu przemiany wewnętrznej, obejmującego takie fazy jak:

• wycofanie się na jakiś czas, poszukanie wsparcia,
• przyznanie się przed samym sobą, że problem istnieje, zaakceptowanie rzeczywistości,
• praca nad samorozwojem, dotarcie do osobistych wartości, stworzenie misji własnego życia,
• zmiana dysfunkcyjnych zachowań,
• odpowiedzialność za siebie, wyrażająca się poprzez naukę nowych strategii radzenia sobie oraz poszerzaniu pozazawodowej aktywności,
• odprężenie; nauka relaksacji i innych technik sprzyjających odprężeniu i odreagowaniu.

Pamiętajmy, że na powstanie zespołu wypalenia mają wpływ nie tylko predyspozycje osobowościowe, ale też kultura działania organizacji.
Dlatego niezwykle istotnym jest, żeby przeciwdziałanie wypaleniu nie pozostawało tylko w zakresie działalnośczi jednostki. Z punktu widzenia pracodawcy osoby wypalone w firmie mogą być poważnym problemem, wpływającym nie tylko na ogólnie pojętą atmosferę w miejscu pracy, ale również na wyniki finansowe firmy, ponieważ zwykle gorzej realizują powierzone im zadania, mają duży odsetek absencji oraz często rezygnują z pracy w zawodzie, co może wiązać się z kosztami wyszkolenia nowych osób.
Zapobieganie w ramach przedsiębiorstwa powinno obejmować następujące obszary:

• organizacja pracy,
• środki pracy,
• przepływ informacji,
• atmosfera w przedsiębiorstwie,
• docenianie pracowników i sprawiedliwość w awansach,
• jasne reguły,
• szkolenia,
• doradztwo, coaching indywidualny.

¹ Psycholog, dyplomowany trener, doradca rozwoju osobistego. Ukończyła psychologię na UAM oraz Podyplomowe Studium Trenerów Grupowych w Wyższej Szkole Psychologii Społecznej. Master NLP oraz terapeuta Racjonalnej Terapii Zachowania.